د کتاب محرک

په ډيوه رېډيو باندې د چاربېتې پروګرام روان ؤ کله چې د هزارې په شاعرانو

باندې پروګرام کېدۀ ، چا ملګري ورته زۀ په ګوته کړم چې ما چاربېته ليکلې هم

ده او د چاربېتې په اهنګ باندې پوهېږم کله چې سردار علي ټکر ما سره رابطه

وکړه ، ما سردار علي ټکر ته اووې چې د چاربېتې څومره کورونه دي نو دغه همره

ئي اهنګونه دي خېر دے زۀ به په يو پروګرام کښې ميلمه شم په پروګرام کښې

ما ٫٫هار و بهار،، ٫٫ باغ وبهار ،، عبدالواحد ټېکه دار چار بېته ، ديوان

چاربېتې د کورونو ، جوړښت ، اهنګونو وغېره باندې مې هيڅ معلومات تر لاسه نۀ

شو دا ټولې د چاربېتو مجموعې وې د چاربېتې د صنف په حقله پکښې هيڅ

موجود نۀ وو صرف غوټۍ خاورې په شفاهي ادبياتو کښې څۀ لږۀ غوندې غږېدلې ده

خو هغه هم د نشت برابر زۀ پرې پوه شوم چې دا خلق خو د يو زوړ ښۀ چاربېتي

شاعر هومره معلومات نۀ لري ما له خپل او د عبد الله جان شاعر خدائې بخښلي

اولسي ادب باندې وخت په وخت شوي بحثونه راياد شو عبدا لله جان د ذاته شا

ه خېل و د هار مونيم د غږولو هنر مند و هغه د يو ښې ډلې خاوند و زمونږ

په سيمه کښې به اکثر ښادو کښې د وادۀ هلک سره چاربېته په مجلس کښې وئيل

زمونږ طرف ته رسم ګرځېدلې و کۀ عبد الله جان شاعر د چاربېتې بادشاه و

نو په مجلسونو کښې زما غزلونه هم مشهورو لکه

تۀ راځې کۀ نۀ راځې خوښه دې خپله

انتظار به دې تر مرګ پورې کوم زۀ

اور دې راته واچؤ د لمبو مې ننداره کوئ

مخامخ چې راشې تۀ د ما نه کناره کوئ

چې قد مونه د صنم مې په ډولۍ کښې لږي

اوښکې د ستر ګو مې راځي راته جولۍ کښې لږي

د يار نظر لکه خنجر زما په زړۀ کښې کوز شو

هيڅ پوه نۀ شوم سراسر زما په زړۀ کښې کوز شو

عبد لله جان شاعر د قافيې ډېر زيات پابند وو هغه به وې چې حمزه بابا او

رحمت شاه سائل تخيل اوچت لري خو قافيه ئې کمزورې وي ، هغه ګل او غزل هم

قافيه نۀ ګڼل په قافيه کښې د احمد دين طا لب مداح و عبد الله جان شاعر او

زما په عمر کښې ډ ېر لوے فرق و هغه چې شپېتو د لس شپېتو په محال کښې وو زۀ

شل کلن پنځويش کلن وومه مونږ په يو کلي کښې وسېدو زما پلار د کلي خان او

ملک و مونږه خپله حجره لرله په حجره کښې په دويمه په دريمه ورځ خامخا د

حجرې هلکانو پروګرام کوو په باجه مونږ سره شاعر اوپه دوکړه به آدم و چې د

شاعر خورئې وو شاعر د ګلابي شمروز (چې د چاربېتې ډېر ښۀ شاعر و) شاګرد و

قاضي ګل ،غلام احمد خان ، فقير ګل اخون غازي شاه بابا سمندر خوجړے ئې په

سترګو ليدلي وو د سېد قبول اخون ، عمر ، طالب ، د کنار د صېب زمانې ته

نزدې وو شاعر به ددې شاعرانو په سوات ، سمه کښې نورو شاعرانو سره د

مقابلو قېصې بيانولې د غازي شاه په سوات چکېسر کښې د شاعرانو سره مقابله ،

د قاضي ګل د علي حېدر جوشي نه په يو معمه پنځوس روپۍ ګټل دا ټولې قېصې ماته

هغه کړې وې خو رښتينې خبره دا ده چې شاعر به کوم محفل کښې وو ، د چاربېتې

شاعر د هغه مخکښې دا بيا نۀ شو وئيلې چې زۀ شاعر يمه

د چار بېتې سر، نيم سر،د چا ربېتې کورونه ، يا کور ، رتيب وغېره دا ټول

الفاظ ما د٫٫ شاعر،، نه زده کړي وو د چاربېتې پروګرام کښې همايون همدرد د

رتيب لفظ استعمال کړو ما د شيرين يار يوسفزي په يو مقاله کښې د رتيب د

استعمال کړے دے

د چاربېتې اهنګ څوک په لفظونو کښې نۀ شي بيانولې دا يو احساس دے ددې مثال

دادے لکه مونږه د يو سړي خبرې واؤرو د هغه آواز زمونږ په تخت الشعور کښې

کښېني دغه شان د چاربېتې د مختلف کورونو وېنا د زمانې نه په روايتي انداز

کښې اورو دا وېنا زمونږه شعور کښې ناسته ده اوس چې څوک هم په کوم طرز

چاربېته وائي مونږ ئي وپېژنو چې دا د فلاني کور چاربېته ده چاربېته يو

عوامي صنف دے او د عوام دود دستور بدلول اسان کار نۀ دے د چاربېتې د اتو

واړو کورونو جدا جدا اهنګونه دي بيا پدې اتو واړو کورونو کښې د بحر کمي

بيشي سره هم په آهنګ کښې بدلون راځي بحر کۀ يو هم وي هنرمندان چاربېته په

مختلفو اهنګونو کښې ووائي لکه د ملنګ جانچاربېته ده هنرمندان ئې د لوبې په

طرز کښې وائي

نوے موسم نوے بهار دے سينې مې وسپړدل ګلونه

رانه جدا د مينې يار دے په مخ مې ځي اوښکې رودونه

يا د خاطر افريدي لوبه ده ،

نور رانه هيڅ نه شي خطا د ۔ د هر څه هر څه وواتمه

ګرانه اشنا دا مې سزا ده ۔ چې ستا په طمعه ګرځېدمه

دا هم هنر مندان کله کله د چار بېتې په رنګ کښې وائي بحر ته کۀ څوک اهنګ

وائي دا صريحه غلطي ده هنر مندان زر زر وئيلو يا طول ورکولو سره د يو بحر

د غزل يا چاربېتې اهنګ بدل کړي بحر مستقل شے دے او اهنګ بد لېدونکې

زمونږ موسيقي دومره ترقي نۀ ده کړئ ګنې په هندوستان کښې د مرزا غالب يو يو

غزل په څوڅو طرزونو کښې وئيلے شوے دے څنګه چې د راډيو پروګرام په مخه

روان و سردار علي ټکر ماته فرمائش وکړوچې د چاربېتې تقسيم په سائنسي

بنيادونو وکړم ۔

په دغه دوران کښې شيرين يار يوسفزي ماته فون وکړو چې هغه نظمونه چې کوم لکه

کښې شامل کړئ شي ،داسې به د چاربېتې پنګه نوره هم درنه شي ما د غه نظمونو

لټون شروع کړو د هزارې په نظم زار کښې ما ډېر داسې نظمونه وموندل چې

ابتدا ئې لکه د چاربېتې په شان د سر نه شروع ده شاعران د نظم د روايت نه

هډو خبر نه دي دغه شان په جرس نظم نمبر کښې ډېر کم نظمونه د نظم د روايت

مطابق ليکلي شوي وو دې سره په ما دوه خبرې منکشف شوې 1 دا چې مثنوي ،

مثلث ، مربع ، مخمس او مسدس کښې ډېرو شاعرانو طبع آزمائي کړې ده خو په

مسبع ، مثمن ، متسع او معشر کښې ډېر په ګرانه مثالونه پېدا کېږي شاعرانو

له دې اقسامو نه فرار ولې اختيار کړے دے د مسمط په اقسامونو کښې شاعري

کول آسان کار نه دے په کلاسېک دور کښې محمدي صاحبزاده او معزا لله خان

مومند څخه د مثمن او معشرمثالونه موندے کېږي ورستو قلندر مومند څخه د

مصرعو تر حده پورې مثمن او معشر موندې کېږي روايت ئې نۀ دې پوره کړے

2 ما چې مختلفو چاربېتو کړې او د مختلفو نظمونو بندونو په ځان کښې ټېلي

کړل ، ما باندې واضح شو چې زمونږه چاربېتي شاعرانو چاربېته د عربۍ د نظم د

نظا م نه اخذ کړے ده که دې له څوک اريانه دور کښې لټوي هسې به په تيارو

شوې ده

په چاربېتې کښې د چار څۀکردار دے په دې باندې هم د پوره باب په شکل کښې

چاربېتې په صنف باندې دې ملک کښې چا هم قلم نۀ دے اوچت کړے چې د هغې

حواله ورکړې شوے وے ما له هره خبره دليل او مثال سره کول پرې وتل او که

بيا د هغې خبرې اعاده شوې وي نو دا به د پوهه کولو په نيت وي چې د قاري

په ذهن کښې خبره صفا شي ګران ملګري اسما عيل ګوهر او پروفېسر خليل

کښې ئې راسره نوره منډه ترړه هم کړې ده ، چې زۀ ئې له زړۀ د تله مننه کوم